Ο Α΄ Βαλκανικός Πόλεμος και το μέτωπο της Ηπείρου.
Η απελευθέρωση των Ιωαννίνων στις 21 Φεβρουαρίου 1913 υπήρξε η αποφασιστική καμπή της εκστρατείας της Ηπείρου στον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο. Αφού η ελληνική στρατηγική έδωσε αρχικά προτεραιότητα στη Μακεδονία, ο Στρατός Ηπείρου ξεκίνησε με περιορισμένες δυνάμεις, κατέλαβε κρίσιμες θέσεις και οργάνωσε την Πρέβεζα ως βάση εφοδιασμού, αλλά προσέκρουσε επανειλημμένα στην οχυρωμένη τοποθεσία του Μπιζανίου.
Μετά την ενίσχυση του μετώπου και την αλλαγή της ανώτατης διοίκησης, σχεδιάστηκε τελική επιχείρηση που συνδύασε προπαρασκευή πυροβολικού, παραπλάνηση και κύρια υπερκερωτική κίνηση από δυσμάς. Η οθωμανική διοίκηση, αντιλαμβανόμενη ότι ελληνικά τμήματα βρίσκονταν πλέον προ των πυλών, πρότεινε παράδοση: οι απεσταλμένοι έφτασαν στο Χάνι Εμίν Αγά τα ξημερώματα και ακολούθησε κατάπαυση πυρός, ενώ τμήμα ιππικού μπήκε στην πόλη το πρωί. Η στρατιωτική νίκη συνοδεύτηκε από τη συγκρότηση νέας διοικητικής δομής στην Ήπειρο, με άμεσες επιπτώσεις σε θεσμούς, οικονομία και σχέσεις μεταξύ χριστιανικών και μουσουλμανικών πληθυσμών.
Ο Α΄ Βαλκανικός Πόλεμος και το μέτωπο της Ηπείρου
Ο Α΄ Βαλκανικός Πόλεμος ξέσπασε τον Οκτώβριο του 1912, με τη συμμαχία Ελλάδας, Σερβίας, Βουλγαρίας και Μαυροβουνίου εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Πρωταρχικός στόχος της Ελλάδας ήταν η Μακεδονία και η Θεσσαλονίκη. Η Ήπειρος δεν αποτελούσε αρχικά βασική προτεραιότητα.
Ο στρατός Ηπείρου, δύναμης περίπου 10.000–13.000 ανδρών υπό τον αντιστράτηγο Κωνσταντίνο Σαπουντζάκη, είχε συγκεντρωθεί στην Άρτα με κυρίως αμυντικό ρόλο. Απέναντί του βρίσκονταν δύο οθωμανικές μεραρχίες υπό τον Μεχμέτ Εσάτ Πασάς, στρατηγό γεννημένο στα Ιωάννινα.
Παρά τις αρχικές επιφυλάξεις, οι ελληνικές δυνάμεις σημείωσαν γρήγορη πρόοδο. Η Φιλιππιάδα καταλήφθηκε στις 12 Οκτωβρίου και η Πρέβεζα απελευθερώθηκε στις 21 Οκτωβρίου. Ωστόσο, τα Ιωάννινα παρέμεναν το μεγάλο και δύσκολο εμπόδιο.
Ο ορεινός όγκος του Μπιζανίου, νότια των Ιωαννίνων, αποτελούσε μία από τις ισχυρότερες αμυντικές τοποθεσίες στα Βαλκάνια. Τα μόνιμα οχυρωματικά έργα, με πέντε βασικά πυροβολεία, είχαν κατασκευαστεί υπό την επίβλεψη Γερμανών αξιωματικών.
Ο Εσάτ Πασάς διέθετε περίπου 35.000 άνδρες και 162 κανόνια. Η πρώτη ελληνική επίθεση, τον Νοέμβριο του 1912, απέτυχε. Ο βαρύς χειμώνας, οι ασθένειες και οι ενισχύσεις των Οθωμανών ανέκοψαν την ελληνική προέλαση.
Η αλλαγή ηγεσίας και η προετοιμασία
Στις 10 Ιανουαρίου 1913, ο διάδοχος Κωνσταντίνος Α΄ της Ελλάδας ανέλαβε προσωπικά τη διοίκηση του στρατού Ηπείρου. Βρήκε έναν στρατό εξαντλημένο, με τους μάχιμους να έχουν μειωθεί σημαντικά λόγω κρυοπαγημάτων και κακουχιών.
Στις 17 Ιανουαρίου ζήτησε από τον Εσάτ Πασά την παράδοση των Ιωαννίνων για ανθρωπιστικούς λόγους. Η απάντηση ήταν αρνητική. Η σύγκρουση ήταν αναπόφευκτη.
Στις 19 Φεβρουαρίου ξεκίνησε σφοδρός κανονιοβολισμός. Το σχέδιο προέβλεπε ευρεία υπερκέραση από τα δυτικά και ταυτόχρονη παραπλάνηση στον κεντρικό τομέα.
Καθοριστικό ρόλο έπαιξε το 9ο Τάγμα Ευζώνων υπό τον ταγματάρχη Ιωάννη Βελισσαρίου. Οι Εύζωνες διείσδυσαν βαθιά στα μετόπισθεν, κατέστρεψαν τις τηλεπικοινωνίες και αποδιοργάνωσαν πλήρως την οθωμανική διοίκηση.
Το βράδυ της 20ής Φεβρουαρίου, απεσταλμένοι του Εσάτ Πασά έφθασαν στο ελληνικό στρατηγείο με πρόταση άνευ όρων παράδοσης.
Στις 2 π.μ. της 21ης Φεβρουαρίου 1913 η παράδοση έγινε δεκτή. Στις 5:30 δόθηκε εντολή κατάπαυσης πυρός.
Το βράδυ της 20ης Φεβρουαρίου 1913, η κατάσταση για τους Οθωμανούς ήταν απελπιστική. Ο Εσάτ Πασάς, αντιλαμβανόμενος ότι η πόλη κινδύνευε με άμεση κατάληψη και θέλοντας να αποφύγει τη σφαγή και την καταστροφή των Ιωαννίνων, αποφάσισε να συνθηκολογήσει. Στις 11 το βράδυ, μια αντιπροσωπεία αποτελούμενη από τον Επίσκοπο Δωδώνης και δύο Οθωμανούς αξιωματικούς έφτασε στις προφυλακές του Βελισσαρίου, μεταφέροντας πρόταση παράδοσης.
Οι απεσταλμένοι οδηγήθηκαν στο Χάνι του Εμίν Αγά, όπου ο Διάδοχος Κωνσταντίνος αποδέχτηκε την άνευ όρων παράδοση του φρουρίου και της πόλης. Στις 05:30 το πρωί της 21ης Φεβρουαρίου, εκδόθηκε η γενική διαταγή κατάπαυσης του πυρός. Το επίσημο πρωτόκολλο παράδοσης υπογράφηκε από τον Αντισυνταγματάρχη Βεχήπ Μπέη και τους Έλληνες λοχαγούς Ιωάννη Μεταξά και Ξενοφώντα Στρατηγό.
Η παράδοση περιλάμβανε περίπου 30.000 αιχμαλώτους πολέμου, αν και ένα τμήμα του τουρκικού στρατού (περίπου 15.000 άνδρες) κατάφερε να διαφύγει προς τα βόρεια πριν ολοκληρωθεί η κύκλωση. Οι απώλειες της τελικής μάχης ήταν 284 Έλληνες νεκροί και τραυματίες, έναντι 2.800 Τούρκων. Η συμπεριφορά των Ελλήνων στρατιωτών προς τους αιχμαλώτους υπήρξε, πλην ελαχίστων εξαιρέσεων, άψογη
Η είσοδος του ελληνικού στρατού στα Γιάννενα την 21η Φεβρουαρίου 1913 προκάλεσε σκηνές εθνικού παραληρήματος. Το Σύνταγμα Ιππικού υπό τον Υποστράτηγο Σούτσο εισήλθε πρώτο στην πόλη στις 09:00 π.μ.. Οι κάτοικοι, που περίμεναν αυτή τη στιγμή για γενιές, ξεχύθηκαν στους δρόμους αγκαλιάζοντας τους στρατιώτες.
Η Chanterpleure, σύζυγος του Γάλλου προξένου στα Ιωάννινα, περιγράφει με συγκίνηση την υποδοχή: «Εγελούσαν, έκλαιγαν, εφιλούντο γέροι και νέοι… εφώναζαν: Ζήτω η Ελλάς! Ζήτω ο Ελληνικός Στρατός!». Ο Διάδοχος Κωνσταντίνος εισήλθε επίσημα στην πόλη την επόμενη ημέρα, 22 Φεβρουαρίου, όπου οι κάτοικοι τον έραναν με λουλούδια και δάφνες.
Μοναδική παραφωνία στην ατμόσφαιρα γιορτής ήταν η απόπειρα δολοφονίας του Κωνσταντίνου από έναν Αλβανό ζωσμένο με εκρηκτικά. Ο επίδοξος δολοφόνος εξουδετερώθηκε από ευζώνους την τελευταία στιγμή, σώζοντας τη ζωή του Διαδόχου. Η είδηση της απελευθέρωσης των Ιωαννίνων χαιρετίστηκε με ενθουσιασμό σε όλη την Ελλάδα, καθώς τα Γιάννενα θεωρούνταν η “πόλη των ονείρων” της ελληνικής φυλής.
Η θριαμβευτική είσοδος
Το πρωί της 22ας Φεβρουαρίου 1913, ο ελληνικός στρατός εισήλθε στα Ιωάννινα μέσα σε πανηγυρική ατμόσφαιρα. Ύστερα από 483 χρόνια, η πόλη ενωνόταν ξανά με τον εθνικό κορμό.
Οι ελληνικές απώλειες ανήλθαν σε 284 νεκρούς και τραυματίες. Περισσότεροι από 30.000 Οθωμανοί στρατιώτες αιχμαλωτίστηκαν.
Ο «Γιαννιώτης Πασάς»
Ο Μεχμέτ Εσάτ Πασάς, γεννημένος στα Ιωάννινα, υπήρξε μια ιδιότυπη μορφή. Απόφοιτος της Ζωσιμαίας Σχολής, με ελληνική ως μητρική γλώσσα, είχε σπουδάσει στη Στρατιωτική Σχολή της Κωνσταντινούπολης και στο Βερολίνο. Μετά την παράδοση, παρέμεινε αιχμάλωτος έως τον Δεκέμβριο του 1913.
Η σημασία της απελευθέρωσης
Η απελευθέρωση των Ιωαννίνων δεν ήταν απλώς μια στρατιωτική επιτυχία.
Σήμανε το τέλος της οθωμανικής κυριαρχίας στην Ήπειρο, ενίσχυσε τη διπλωματική θέση της Ελλάδας και ανύψωσε το εθνικό φρόνημα μετά τον πόλεμο του 1897. Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι διπλασίασαν την ελληνική επικράτεια μέσα σε λίγους μήνες και διαμόρφωσαν σε μεγάλο βαθμό τον σύγχρονο ελληνικό χάρτη.
Το άγγελμα της νίκης προκάλεσε ξέσπασμα ενθουσιασμού στην Αθήνα. Ο Γεώργιος Σουρής αποτύπωσε το κλίμα με τους στίχους: «Τα πήραμε τα Γιάννινα…».
newpost.gr/Δημήτρης Καϊμάς
