Αποστολία Κ. Λάππα,
Μαθήτρια Γ΄ Γυμνασίου
Ο Παλαμήδης ήταν ήρωας του Τρωικού Πολέμου. Το όνομα του είναι σύνθετο, βγαίνει από τις λέξεις παλάμη + μήδομαι → «αυτός που με τα έργα των χεριών του (παλάμη) εκδηλώνει την ευφυΐα/τέχνη (μήδομαι)» Ήταν ένα από τα τέσσερα παιδιά του Ναυπλίου και της Κλυμένης. Αδέλφια του ήταν ο Οίαξ , ο Ναυσιμέδων και ο Δαμάστωρ.[1] Μεγάλωσε κοντά στον σοφό κένταυρο Χείρωνα, μαζί με άλλους ήρωες του Τρωικού πολέμου. Εκεί διδάχθηκε αστρονομία, ιατρική, μουσική, μαντική, πολεμική και κυνηγετική τέχνη[2]. Ωστόσο, ξεχώρισε ανάμεσα στους σύγχρονούς του για την σοφία του[3].
Επίσης, έγινε άριστος επικός ποιητής[4] και φιλόσοφος. Αργότερα επινόησε τις έννοιες «εποχή» και «κύκλος του μηνός», ονοματοδότησε τους χρόνους, εφηύρε νόμισμα, μέτρα, σταθμά, άβακα, φάρους (Φρυκτωρίες), αλφαβητική γραφή και αρίθμηση.[5]
Συμμετείχε στον Τρωικό πόλεμο, με τριάντα πλοία από την Εύβοια. Όταν έφθασαν στην Αυλίδα, όπου είχαν μαζευτεί όλοι οι Αχαιοί για να ξεκινήσουν την εκστρατεία, η θάλασσα βρισκόταν σε μεγάλη τρικυμία[6] και τα καράβια δεν μπορούσαν να ξεκινήσουν, προκειμένου να πάνε στην Τροία. Όλοι ανησύχησαν και αναγκάστηκαν να ρωτήσουν τον μάντη Κάλχα για να τους πει τον λόγο που η θάλασσα ήταν αγριεμένη. Αυτός τους απάντησε ότι η θεά Άρτεμις έχει θυμώσει με τον αρχιστράτηγο Αγαμέμνονα και θα έπρεπε να θυσιάσουν την κόρη του την Ιφιγένεια, προκειμένου να την εξευμενίσουν. Οι Αχαιοί αποφάσισαν να υπακούσουν στον Κάλχα, αλλά ο Αγαμέμνονας αρνήθηκε. Οι άλλοι αρχηγοί, όμως, τον πίεζαν να υποχωρήσει.
Τελικά, αυτός παραιτήθηκε από Αρχιστράτηγος, προκαλώντας έτσι κενό στην εξουσία. Αυτό, όμως, καλύφθηκε σύντομα με την ανακήρυξη του Παλαμήδη σε Αρχιστράτηγο. [7]
Ο Οδυσσέας απέστειλε στην σύζυγο του Αγαμέμνονα, Κλυταιμνήστρα μία επιστολή, την οποία παρουσίασε ότι τάχα ήταν του συζύγου της και την έπεισε να φέρει την Ιφιγένεια στην Αυλίδα, για να παντρευθεί τάχα τον Αχιλλέα. Η Κλυταιμνήστρα έφερε την κόρη της εκεί.
Εν τέλει, όμως, η αλήθεια φανερώθηκε και η Κλυταιμνήστρα παρεκάλεσε τον Παλαμήδη να μην βλάψουν την Ιφιγένεια. Ο Παλαμήδης και ο Αχιλλέας απεφάσισαν να μην την θυσιάσουν, καθώς θεώρησαν άτιμο το γεγονός ότι την ειδοποίησαν να έλθει για γάμο, ενώ είχαν αποφασίσει να την φονεύσουν. Γι’ αυτό, επεχείρησαν να αντισταθούν στην απόφαση του Στρατού. Ο τελευταίος, όμως, κρυφώς υποκινούμενος από τον Οδυσσέα, εξαγριώθηκε, με αποτέλεσμα την εκτράχυνση της καταστάσεως. Γι’ αυτό, ακολούθησαν συμπλοκές και ο Παλαμήδης και ο Αχιλλέας απειλήθηκαν να θανατωθούν με λιθοβολισμό. Ο Αγαμέμνονας, όμως, κατόπιν πιέσεως, υπεχώρησε και ανέλαβε πάλι το αξίωμα του Αρχιστρατήγου. Μετά την πραγματοποίηση της θυσίας, η θεά Άρτεμις εξευμενίστηκε και τα καράβια κατόρθωσαν να πλεύσουν για την Τροία. [8]
Κατά την διάρκεια του Τρωικού πολέμου ο Παλαμήδης εφηύρε επιτραπέζια παιχνίδια για να παίζουν οι στρατιώτες στον ελεύθερό τους χρόνο. Επίσης, προσέφερε ιατρική βοήθεια στον Στρατό των Αχαιών, που κινδύνευε να αφανιστεί από θανατηφόρο λοιμό. Οργάνωνε την παράταξη του Στρατού στα πεδία των μαχών. Τους χώρισε σε λόχους και τάγματα, ώστε να μπορέσει να τους οργανώσει πιο εύκολα και έτσι να εξασφαλίσει την νίκη τους στη μάχη. Επιπλέον, πολεμούσε με γενναιότητα και σύνεση στις μάχες. Ανέλαβε, από κοινού με τον Αχιλλέα, να διενεργήσει εκστρατεία στα περίχωρα της Τροίας, από τα οποία κατέλαβαν εικοσιτρείς πόλεις. Με αυτόν τον τρόπο, έγινε ο πιο αγαπητός ανάμεσα στους αρχηγούς των Αχαιών.
Κάποτε στην Τροία έγινε έκλειψη ηλίου και στρατιώτες έχασαν το κουράγιο τους, γιατί πίστευαν πως αυτό το θεϊκό σημάδι προδιέγραφε το μέλλον τους. Ο Παλαμήδης όμως τους εξήγησε το φαινόμενο, λέγοντας ότι, καθώς η Σελήνη κινείται, συσκοτίζει τον ήλιο και προκαλεί τη θόλωσή του. Οι Αχαιοί παραδέχτηκαν την ορθότητα των λόγων του, κάτι που γινόταν πάντα με τον Παλαμήδη. Τότε όμως ο Οδυσσέας του έφερε αντίρρηση λέγοντας:
«Για τις θυσίες και τις προσευχές και σε ποιον πρέπει να γίνουν θα μας πει ο Κάλχας, γιατί αυτά είναι θέματα της Μαντικής. Όσα πάλι συμβαίνουν στον ουρανό και αν υπάρχει αταξία και τάξη στα άστρα, τα γνωρίζει ο Δίας, διότι αυτός τα έχει επινοήσει και τοποθετήσει στη θέση τους. Όσο για σένα Παλαμήδη, θα φανείς λιγότερο μωρολόγος αν έχεις την προσοχή σου στραμμένη στη γη αντί να λες σοφιστείες για τα ουράνια φαινόμενα».
Ο Παλαμήδης έλαβε τον λόγο και είπε:
«Αν ήσουν σοφός, Οδυσσέα, θα καταλάβαινες ότι κανείς δεν μπορεί να πει κάτι σοφό για τα ουράνια φαινόμενα, αν δεν γνωρίζει καλύτερα τα γήινα. Δεν αμφιβάλλω πως έχεις μείνει πίσω σ' αυτά, αφού λένε πως εσείς οι Ιθακήσιοι δεν έχετε ούτε εποχές, ούτε γη».
Με αυτό τον τρόπο, ο Οδυσσέας αποστομώθηκε, αλλά και εξοργίστηκε εναντίον του Παλαμήδη[9].
Άλλη φορά που συνεδρίαζαν οι Αχαιοί, έτυχε να πετούν γερανοί με τον συνηθισμένο τους τρόπο. Τότε ο Οδυσσέας κοίταξε τον Παλαμήδη και του είπε: «Οι γερανοί κάνουν μάρτυρες τους Αχαιούς ότι αυτοί βρήκαν τα γράμματα και όχι εσύ». Ο Παλαμήδης είπε: «Δεν βρήκα τα γράμματα, εκείνα βρήκαν εμένα. Βρίσκονταν από παλιά μέσα στον οίκο των Μουσών και χρειάζονταν άνδρα σαν και εμένα, διότι οι Θεοί τέτοια πράγματα φανερώνουν με τη μεσολάβηση σοφών ανδρών. Οι γερανοί δεν προσπαθούν να σχηματίσουν γράμματα, αλλά με το πέταγμά τους επαινούν την τάξη.»
Μια άλλη φορά από την Ίδη κατέβαιναν λύκοι και ορμούσαν στους νεαρούς που μετέφεραν τις αποσκευές και στα υποζύγια που ήταν γύρω στις σκηνές. Ο Οδυσσέας πρότεινε να πάρουν τόξα και ακόντια και να πάνε στην Ίδη για να κυνηγήσουν τους λύκους, όμως ο Παλαμήδης του είπε:
«Οδυσσέα, ο Απόλλων χρησιμοποιεί τους λύκους ως προάγγελους λοιμού. Τους σκοτώνει βέβαια με το τόξο, όπως εδώ τα μουλάρια και τους σκύλους, όμως προηγουμένως τους στέλνει σε όσους πρόκειται να αρρωστήσουν, επειδή είναι ευνοϊκός προς τους ανθρώπους και για να τους προφυλάξει. Ας προσευχηθούμε λοιπόν στον Λύκιο και Φύξιο Απόλλωνα να απομακρύνει αυτά τα θηρία με τα τόξα του και να στρέψει το λοιμό προς τις κατσίκες, όπως λένε. Εμείς, Έλληνες, ας φροντίσουμε τους εαυτούς μας, γιατί πρέπει όσοι προσπαθούν να φυλαχτούν από επιδημίες να τρέφονται ελαφρά και να γυμνάζονται έντονα. Ιατρική βέβαια δεν κατέχω, όμως με τη σοφία όλα γίνονται κατανοητά».
Με τα λόγια τούτα εμπόδισε την αγορά κρεάτων και τους είπε να μην χρησιμοποιούν τις στρατιωτικές τροφές. Φρόντισε οι στρατιώτες να τρέφονται με ξηρούς καρπούς και άγρια λαχανικά και όλοι τον υπάκουαν, διότι ό,τι έλεγε ο Παλαμήδης το θεωρούσαν θεόσταλτο και με ισχύ χρησμού.
Πράγματι η επιδημία που προέβλεψε παρουσιάστηκε, πρώτα στις πόλεις του Ελλησπόντου καθώς λένε, και μετά ενέσκηψε και στο Ίλιο. Από τους Έλληνες όμως δεν προσέβαλλε κανέναν, παρόλο που είχαν το στρατόπεδό τους σε μολυσμένη περιοχή.[10]
Άλλες φορές, ο Παλαμήδης έχοντας σκοπό να βελτιώσει τον τρόπο ζωής και την σωματική άσκηση των στρατιωτών, έριχνε στην θάλασσα εκατό πλοία και τους έβαζε να επιβιβαστούν σε αυτά. Αυτοί έπρεπε να φθάσουν σε ένα ακρωτήρι, κωπηλατώντας όσο πιο γρήγορα μπορούσαν και όποιος έφθανε πρώτος, λάμβανε έπαθλο.
Με αυτό τον τρόπο, οι στρατιώτες γυμνάζονταν, διασκεδάζοντας και φρόντιζαν την υγεία τους. Τους εξηγούσε πως αφού η γη βρισκόταν σε κατάσταση μολύνσεως, η θάλασσα ήταν καλύτερη και ο θαλασσινός αέρας ασφαλέστερος.
Σύμφωνα με τον Απολλόδωρο, όταν ο Στρατός των Αχαιών πεινούσε, έστειλαν τον Οδυσσέα να βρει σιτάρι στην Θράκη. Γύρισε, όμως, άπρακτος. Ο Παλαμήδης τον ειρωνεύτηκε γι' αυτό. Ο Οδυσσέας του απήντησε ότι ούτε εκείνος θα έφερνε εις πέρας την αποστολή του, παρ' όλη την ευφυΐα του. Τότε, ο Παλαμήδης πήγε στην Θράκη και γύρισε με μεγάλες ποσότητες σιταριού. Ο Οδυσσέας, μετά απ’ όλα αυτά, τον φθόνησε για την σοφία και την επινοητικότητά του και γι' αυτό τον λόγο, κατέστρωσε μαζί με τον Διομήδη και με τον Αγαμέμνονα ένα σχέδιο εξοντώσεώς του.
Μια ημέρα, συνέλαβαν αιχμάλωτο έναν Τρώα, ο οποίος μετέφερε χρήματα στον Σαρπηδόνα[11] και τον ανάγκασαν να γράψει μια επιστολή τάχα από τον Πρίαμο προς τον Παλαμήδη. Η επιστολή έγραφε: «Εδώ είναι και τα χρήματα για να μου παραδώσεις το Ελληνικό στρατόπεδο[12] όπως μου υποσχέθηκες»[13]. Έπειτα τον φόνευσαν. Ύστερα, όταν ο Παλαμήδης δεν βρισκόταν στην σκηνή του, έκρυψαν τα χρήματα εκεί μέσα. Μετά, συνεκάλεσαν συνέλευση και έδειξαν το γράμμα στους άλλους αρχηγούς των Αχαιών. Τους είπαν ότι βρήκαν το γράμμα στην σκηνή του Παλαμήδη, για τον οποίο ισχυρίστηκαν ότι είναι προδότης. Ακολούθησε δίκη, όπου ο Οδυσσέας πρότεινε να ερευνήσουν την σκηνή του Παλαμήδη για να εξακριβώσουν αν το γράμμα αληθεύει. Έτσι έκαναν και πράγματι το χρυσάφι βρέθηκε.
Τότε, κατεδίκασαν τον Παλαμήδη σε θάνατο δια λιθοβολισμού, ο οποίος ήταν ο πιο ατιμωτικός τρόπος εκτελέσεως για εκείνη την εποχή. Ο Παλαμήδης, πριν ξεψυχήσει, πρόφθασε να πει: «Χαίρε, αλήθεια, εσύ πέθανες πριν από μένα.»
Ο Αγαμέμνονας διέταξε να τον αφήσουν άταφο ως προδότη, αλλά ο Αίαντας, ο οποίος ήταν φίλος του Παλαμήδη, δεν τους άφησε. Έλαβε το σώμα του Παλαμήδη και το έθαψε με τιμές στην Μήθυμνα της Λέσβου[14].
Όταν ο Αχιλλέας επέστρεψε και έμαθε τον άδικο θάνατο του φίλου του, εξοργίστηκε. Ορισμένες πηγές υποστηρίζουν ότι αυτός ήταν ο πραγματικός λόγος που λογομάχησε με τον Αγαμέμνονα και ορκίστηκε να μην πολεμήσει ξανά[15]. Είναι χαρακτηριστικό ότι τα έργα του Ομήρου δεν εμπεριέχουν καμία απολύτως αναφορά στον Παλαμήδη[16], ενώ μεροληπτούν υπέρ του Οδυσσέα σε αρκετά σημεία.
Ωστόσο, η φήμη του Παλαμήδη παρέμεινε αλώβητη ανά τους αιώνες. Χαρακτηριστικό είναι ότι τον 5ο αιώνα π. Χ. ο σοφιστής Γοργίας κατέγραψε την απολογία του Παλαμήδη, από το πνεύμα της οποίας αργότερα εμπνεύστηκε και ο Σωκράτης για την δική του. Μάλιστα, ο τελευταίος, στην απολογία του, αναφέρεται στον Παλαμήδη, λέγοντας ότι θα τον συναντήσει μετά θάνατον[17], λόγω της ομοιότητας του τρόπου θανατώσεώς τους. Στα μετέπειτα χρόνια, παρ' όλο οι αναφορές στον Παλαμήδη είναι περιορισμένες, η μνήμη του έχει μείνει αλησμόνητη, περισσότερο διότι είναι ένας από τους σημαντικότερους ήρωες του Τρωικού πολέμου, παρά για την σοφία του και την προσφορά του.
